I
Just as one who lies at the feet
of night and bandages his head
with darkness when the awful pain
cuts him with knives long as the years,
when scores of lanterns spit out
light on the sidewalk,
and every spot of light's a year,
so all his years lie
spit out in the streets,
and he runs off (Heaven also
runs at evening when it sees
everything it owns burnt up,
its last golden coin
worn smooth and proven false...),
he runs off, like a mother
at the funeral of her child
when she can't see or hear,
but in whose ear with every step,
the wind intones, "Go back!
"If you see your light lie buried
you'll go mad,
and the children that remain
will have to find another mother...!"
And he runs away and dives
into the darkness like a river's ditch.
Maybe he has many sins,
or maybe he needs to wake up rich
or to be immersed and purified, --
or to be abandoned, estranged, and pushed aside
because until the wool's sheared,
it can't be spun,
and only once that everything is lost,
can G-d be found.
Who knows, then, what his sadness means?
He lies somewhere by a plain,
by a dusty, distant plain,
and as if in a wide "kitl"
in the darkness he is holding
pieces that the world so brittle
has broken off for him; he cries.
Someone's moving in the distance
with a lantern in his hand.
The shadows start to tremble,
run off sideways,
and creep along the walls,
where they hope to find their savior,
but they fall on him who lies there,
the sad and lonely one who lies there,
and bring to him their supplications.
Just as one who lies at the feet
of night and bandages his head
with darkness that only shadows, who get scared,
don't know about, still expecting help
from humanstrength,
so you come and cling to me,
downcast Ostrolenka faces,
bowed down like downcast years,
but none of you save one
is close to me -- Efraim Goldbrukh.[1]
II
A fine, upstanding Jew -- they said,
like they say at the full moon, "A lovely night!"
You were like the moon,
without a home.
Roofs kiss each other tenderly and scarcely move.
The sky like a bluebird shakes itself.
Windows run away from the street looking for dreams of love.
The city lies in sleep up to its neck.
The night bathes itself with wind,
the silent streets its mirror.
Only two thrown open shutters flap
like children who don't want to take a bath
when they're already standing in the water.
"Even with a wife, a bed, and a big house,
a man in his castle, he creeps around, a mouse,"
said janitor Zebrovski to the keeper of the dogs:
"Open up, sir! Look! We haven't hung the rods!"
But you don't hear, and the stars followed
and helped you find a place to lodge.
III
You sleep somewhere like a beggar on a sack, yourself a sack.
Your age creaks as you rise with rooster's reveille.
Your home is full of perfume: so alive are the flowers
on your carpets... and a bed of fine mahogany
stands tall, all alone, awaiting no owner
and dozes in cool linen as in fresh, deep snow.
Don't be offended, Efraim Goldbrukh, that you've been
tossed out, like a fly from a spotless glass of tea,
from a wealthy house.
It's dangerous for someone who doesn't know
that only rich menmay eat fine pastry,
to run around and yell,
"How is it that children in the slums eat shards of
glass from hunger,
when by rights to the poor both property and G-d Himself belong?!"
And your kapote, Mr. Goldbrukh, is really no river,
so why suddenly beneath its hem appears
a living fish? You swiped it from your joy
and you bring it to a weak and pregnant woman.
Is that normal? Leave such things in a drawer.
All will be lost if the payments burn up with the store.
Don't take it hard, Efraim, that you've been cast off.
You were in a wealthy house: a heartless letter in a tender envelope.
IV
So, alright, now it's Friday, everyone knows:
at highway's end the horizon's warmed up.
Look, Efraim: in heaven khales are being baked
for the Sabbath.
And at Yosel the cobbler's they're dying for lack of food.
You just have to choose: good Jews, knead
a penny into a loaf of bread.
And when evening adds tongues of flame
to white clouds,
one sees that already up above candles
are being lit in silver candlesticks.
And Widow Leahke has to sit in darkness?
So, anyway, it's Friday, and you understand
a man does what he can.
But all week long? G-d preserve us:
from the first specks of day
until the night begins -- he just recites,
with a tallis around his head, recites -- -- --
V
The clouds mingle and riffle by without a sound.
The day opens quiet and holy
like an old book that unfolds in fearful sweetness.
The sun emerges like a beautiful thought.
Obediently, the streets become more pure.
The town has shaken sleep from its eyes
as one wipes the dust from household things on Pesakh-eve.
Even Horki the tailor, already bent by his machine,
sews more chapters of the Psalms than shoulder twill.
And what does Efraim Goldbrukh do?
He prays.
Noontime lies across the world, burning with anger and ashamed;
over him is poured kerosene, salt, soap, and flour.
He loves the people, shines with love, but is a stranger to them,
and he lies there while they skin him and sell off his hide...
Goods go to market, the sun goes through the sky,
pouring out golden heaps of barley and wheat;
clouds catch the rays of sunlight in their mouths
like novices who seek out bargains on new grain
with straws held in their teeth.
And what does Efraim Goldbrukh do?
He prays.
Yet the day has ended even more beautifully than it began.
The streets lie peaceful and blue like a river.
And like doves the soft moments of dusk fly over them,
and the sun prepares a key of blood
for a door of heavy gold
enclosing a king's domain... and bent in pious contemplation
brick houses that were so proud an hour ago
stand like clever people who have seen a lot
and finally see only this: that a person must believe...
And Khatzkel Kupfermintz doesn't understand what suddenly is with him.
In his heart it burns so much, and like a child he holds his head against the window panes
and looks into the market, and shadows fall to earth and hug the stones.
He stands inside the store – forgets – remembers – and wants to cry.
And what does Efraim Goldbrukh do?
He prays.
VI
Reb Efraim! Reb Efraim!
How can a man not do
a thing all day but pray?
The world sets great store
on a beautiful front tooth.
People look the world in the mouth,
throw in a bit of earth and stars,
and immediately they expect clay dishes.
It would be hateful, awful,
If on the other side a tooth falls out,
bending (like a troubled conscience),
the tooth in front would get yanked out
and create a dark hole for eternity.
One weighs a heart out slowly on the scale,
like bars of honey and pieces of earth, like honeycake,
so, how can a person twenty-four hours a day
do nothing but pray?
VII
And Efraim Goldbrukh answers:
-- -- -- -- -- -- -- -- -- -- --
-- -- -- -- -- -- -- -- --
אפּֿרים גאָָלדברוך (אָסטראָלענקע)
פֿון
ישראל שטערן
דד//'ראטאI
פּונקט
װי אײנער, װאָס ליגט צופֿוסנס
פֿון
דער נאַכט און בינדט ארום
זײַן
קאָפּ מיט טונקל, װי באַנדאַזשן,
װײַל
שװערער װײטיק שנײַדט אַרײַן
מיט
לאַנגע מעסערס, װי לאַנגע יאָר,
װײַל
צענדליקער לאַמטערגעס שפּײַען
מיט
ליכט אַראָפּ אױף טראָטואַרן,
און
יעדער ליכטפֿלעק איז אַ יאָר,
ליגן
אַלע זײַנע יאָרן
אױסגעשפּיגן
אױף די גאַסן,
און
ער אַנטלױפֿט (װי דער הימל
אַנטלױפֿט
פֿאַרנאַכט, װען ער זעט שױן׃
זײַן
גאַנץ פֿאַרמעגן איז פֿאַרברענט,
זײַן
לעצטע גאָלדענע מטבע
איז
אױכעט פֿאַלש און רײַבט זיך אָפּ...)
און
ער אַנטלױפֿט, װי אַ מאַמע
בײַ
דער לױה פֿון איר קינד,
װען
ס׳פֿאַרגײט איר זען און הערן,
און
בײַ יעדן טריט רױמט דער װינט
איר
אײַן אין אױער׃ גײ צוריק!
אַז
װעסט זען דײַן ליכט באַגראָבן,
װעסטו
דאָך משוגע װערן
און
דײַנע איבעריקע קינדער
דאַרפֿן
נאָך אַ מוטער האָבן...!
און
ער אַנטלױפֿט און טוקט זיך אונטער
אין
דעם חושך װי אין אַ טײַך--׃
אפֿשר
האָט ער שװערע זינד,
אפֿשר
דאַרף ער אױפֿגײן רײַך,
טובלענדיק
זיך און געלײַטערט, --
מוז
ער אײַנזאַם זײַן, דערװײַטערט, --
װײַל
װי לאַנג ס׳װאָל איז נישט געשױרן,
קען
מען דאָך נישט נעמען שפּינען,
און
אױב ער האָט שױן אַלץ פֿאַרלױרן,
װעט
ער אפֿשר גאָט געפֿינען.
װער
װײס דען, װאָס זײַן טרױער מײנט?
ליגט
ער ערגעץ בײַ אַ פּלײן,
בײַ
פֿאַרשטױסן פֿרעמדן פּלײן,
און
גלײַך װי אין אַ ברײטן קיטל
האַלט
ער אין פֿינצטערניש פֿאַרװיקלט
די
אַלע טײלן, װאָס צעשטיקלט
האָט
די װעלט אים, און ער װײנט.
נאָר
אָט גײט עמיץ פֿון דערװײַטן
מיט
אַ לאַמטערן אין דער האַנט.
נעמען
ציטערן די שאָטנס
און
אַנטלױפֿן אין די זײַטן,
נעמען
שאַרן זיך בײַ װאַנט,
װילן
אַ רעטער דאָ געפֿינען
און
פֿאַלן-צו צו דעם, װאָס ליגט,
צום
עלנדטרױעריקן, װאָס ליגט,
און
בעטן זיך בײַ אים תחנונים.
פּונקט
װי אײנער, װאָס ליגט צופֿוסנס
פֿון
דער נאַכט און בינדט אַרום
זײַן
קאָפּ מיט טונקל, װי באַנדאַזשן,
נאָר
שאָטנס, װעלכע קריגן מורא,
װײסן
נישט דערפֿון און ריכטן
זיך
פֿון שטאַרקן מענטש אַ הילף, --
אַזױ
קומט איר צו מיר, געזיכטער
אָסטראָלענקער,
און טוליעט זיך
מיט
אַראָפּגעלאָזטע קעפּ,
װי
מיט אַראָפּגעלאָזטע יאָרן;
נאָר
פֿון אײַך אַלע איז געװאָרן
מיר
אײנער נאָענט׃ אפֿרים גאָלדברוך.
II
אַ
שײנער ייִד!-- האָבן אַלע געזאָגט,
װי
מ׳זאָגט האַלב-חודש׃ ס׳אַר אַ שײנע נאַכט!
ביסטו
געװען װי די לבנה.
און
האָסט קײן הײם נישט געהאַט.
דעכער
קושן צאַרט זיך, באַרירנדיק זיך קױם.
דער
הימל צאַפּלט זיך װי אַ בלאָער עוף.
פֿענצטער
אַנטלױפֿן פֿון דער גאַס, זוכן זיסן טרױם...
עס
שטײט שױן איצט דיִ שטאָט ביזן האַלדז אין שלאָף.
די
נאַכט װאַשט איר לײב מיט װינט
און
שפּיגלט זיך אין שטילע גאַסן.
עס
פּלאַטערן נאָך בלױז צװײ אױפגעפּראַלטע לאָדן,
װי
קינדער װאָס װילן זיך נישט באָדן,
כאָטש
זײ שטײען שױן אין װאַסער.
„מ׳האָט אַ װײַב, מ׳האָט אַ בעט און אַ גביריש
הױז,
אַ
שײנער באַלעבאָס, און קריכט אום װי אַ מױז״--
חאָבן
געשמועסט זעבראָװסקי סטראַזשניק און דער כלבים-שלעגער׃
״נאָך
אָפן, פּאַניע, קוק, די שטאַבעס נאָכנישט אױפגעהאַנגען!״
נאָר
דו הערסט נישט, און די שטערן זײַנען דיר נאָכגעגאַנגען
און
געהאָלפֿן זוכן אַ געלעגער.
III
שלאָפֿסטו
ערגעץ בעטלעריש און ליגסט--אַליין אַ זאַק--אױף אַ זאַק.
דײַן
אַלטקײט ברעכט זיך אױפֿצושטײן מיטן ערשטן קרײַ פֿון האָן.
און
בײַ דיר אין דער הײם איז פֿול מיט דופֿט׃ אַזױ זײַנען אױף די טאַפּעטן
לעבעדיק
די בלומען... און אַ בעט פֿון פֿײַנעם מאַהאַגאָן
שטײט
הױך-פֿול-זױבער-אײנזאַם, דערװאַרט זיך נישט אױף דעם באַלעבאָס
און
דרימלט אײַן אין קילן בעטצײַג, װי אין פֿרישן טיפן שנײ.
נישט
האָב פֿאַריבל, אפֿרים גאָלדברוך, װאָס מ׳האָט דיך פֿון דער רײַכער שטוב
אַרױסגעװאָרפֿן,
װי אַ פֿליג פֿון אַ שײנער בלאַנקיקער גלאָז טײ.
ס׳איז
דאָך מסוכּן מיט אַזױנעם, װאָס װײס נישט, אַז נגידים בלױז
מוזן
עסן בױמאײל-חלה און ער לױפֿט אַרום און שרײַט׃
װי
אַזױ-זשע קײַען אױף די ״פּיאַסקעס״ קינדער שטיקער גלאָז פֿאַר הונגער,
װען
האָב און גוטס און גאָט אַלײן געהערט צו די אָרעמעלײַט...
און
אײַער קאַפּאָטע, הער גאָלדברוך, איז דאָך נישט קײן טײַך,
טאָ
װי אַזױ איז הינטער דער פּאָלע פּלוצים דאָרט געװאָרן
אַ
לעבעדיקער שלײַען? -- דאָס האָט איר דאָך צוגעלקחנט
בײַ
אײַער פֿרײדען און איר טראָגט עס צו אַ שװאַכער קימפּעטאָרן.
איז
דאָס מעשה-מענטש? לאָז-צו אַזױנעם צו אַ שופֿלאָד,
װען
דער פּדיון ברענט אין קראָם, װעט ער דאָך לײגן אַלץ אין דר׳ערד.
טאָ
נעם פֿאַר אומגוט נישט, אפֿרים, װאָס מ׳האָט דיך אַרױסגעמשלחט.
דו
ביסט געװען אין נגידישן הױז׃ אַ גרױזאַמער בריװ אין אַ צאַרטן קאָנװערט...
IV
נו,
מילא, כאָטש איז פֿרײַטיק, װײס מען׃
בײַם
עק שאָסײ הײצט מען אײַן דעם האָריזאָנט;
קוקט
אפֿרים׃ אין הימל באַקט מען חלות
לכבוד
שבת.
און
בײַם לאַטוטניק יאָסל שטאַרבט מען פֿאַר אַ ביס.
דאַרף
מען נעמען קלײַבן׃ ייִדן, פֿלעכט אַרײַן
אַ
קאָפּיקע אין אַ קױלעטש!
און
אַז דער אָװנט שטעלט אַרײַן
אין
װײַסע װאָלקנס רױטע צונגען
זעט
מען דאָך שױן, אַז דאָרט אױבן
צינדט
מען ליכט אין זילבער-לײַכטער.
און
לאהקע די אלמנה זאָל זיצן אין דער פֿינצטער?
איז
מילא כאָטש, נו פֿרײַטיק, זעט מען
אַ
מענטש טוט װאָס ער קאָן.
נאָר
אַ גאַנצע װאָך? רחמנא ליצלן׃
פֿון
די ערשטע פֿלעקן טאָג
ביז
תחילת נאַכט -- רק ער זאָגט,
דעם
טלית אױפֿן קאָפּ און זאָגט -- -- --
V
מישן
זיך די װאָלקן און בלעטערן זיך אָן קלאַנג.
שטיל
און הײליק מאַכט זיך אױף דער טאָג,
װי
עס עפֿנט זיך זיס-פֿאָרכטיק אױף אַן אַלטער ספֿר,
די
זון קומט אַרױס װי אַ שײנער געדאַנק.
האָרכן
די גאַסן און װערן רײנער...
שטעטל
האָט דעם שלאָף אָפּגעטרײסלט פֿון די אױגן,
װי
מען װישט אָפּ דעם שטױב ערב-פּסח פֿון די חפּצים.
אַפֿילו
האָרקי שנײַדער, װאָס זיצט שױן בײַ דער מאַשין געבױגן,
נײט
מער קאַפּיטלעך תהלים װי דרילכענע פּלײצעס.
און װאָס טוט אפֿרים גאָלדברוך?
ער
דאַװנט.
ליגט
דער האַלבטאָג אין דער װעלט און ברענט פֿאַר כּעס און איז פֿאַרשעמט׃
מען
שיט, מען װאַרפֿט אָן אױף זײַן לײַב נאַפֿט און זאַלץ און זײף און מעל,
ער
האָט מענטשן ליב און לײַכט פֿאַר ליבשאַפֿט, נאָר זײ צו אים זײַנען פֿרעמד,
און
ליגט דער האַלבטאָג, שינדט מען אָפּ אים און מען פֿאַרקױפֿט זײַן פֿעל...
דער
מסחר גײט אין מאַרק -- אין הימל גייט די זון און שיט אין גײן
גאָלדענע
בערגלעך גערשטן און װײצן;
װאָלקנס
כאַפּן שטראַלן אין מױל װי יונגעלײַטלעך פּריצן,
װאָס
זוכן קניהלעך בײַ תבואה און האַלטן שטרױען אין די צײן.
און װאָס טוט אפֿרים גאָלדברוך?
ער דאַװנט.
נאָר
דער טאָג ט׳זיך שענער נאָך געענדיקט װי זיך אָנגעהױבן.
די
גאַסן ליגן רואיקע און בלאָע װי אַ טײַך.
און
די װײכע רגעס פֿון פֿאַרנאַכט פֿליען איבער זײ װי טױבן,
און
צו אַ טיר פֿון שװערן גאָלד, װאָס האַלט פֿאַרמאַכט אַ קעניגרײַך,
פּאַסט-צו
די זון פֿון בלוט אַ שליסל... אין-זיך-פֿאַרטראַכט און פֿרום געבױגן
שטײען
איצט די ציגל-הײַזער, װאָס זײַנען אַזױ שטאָלץ געװען
מיט
אײן שעה פֿריער, װי קלוגע װאָס האָבן אַ סך געזען
און
סוף כּל סוף נאָר אײנס דערזען׃ אַז מען מוז גלױבן...
און
כאַצקל קופּערמינץ באַגרײפֿט נישט, װאָס פּלוצלינג איז מיט אים געשען, --
אונטערן
האַרץ ברענט אַזױ שװער, און װי אַ קינד האַלט ער דעם קאָפּ אױף די שױבן
און
קוקט אין מאַרק׃ שאָטנס פֿאַלן צו דער ערד האַלדזנדיק די שטײנער;
שטײט ער אין קראָם -- און
פֿאַרגעסט -- און דערמאָנט זיך -- און ס׳גלוסט זיך אים װײנען.
און װאָס טוט אפֿרים גאָלדברוך?
ער דאַװנט.
VI
ר׳
אפֿרים, ר׳ אפֿרים!
װי
קען אַ מענטש אַ גאַנצן טאָג
גאָרנישט
טאָן, נאָר תפֿילה טאָן?
אױף
אַ פֿאָדערשטן שײנעם צאָן
האַלט
די װעלט אַ גרױסע װאָג,
קוקן
מענטשן דער װעלט אין מױל,
װאַרפֿן
ביסלעך שטערן און ערד אַביסל,
גלײַך
מוז זײַן די לײמענע שיסל׃
העסלעך
װאָלט געװען -- אַ גרױל, --
װען
אױך דער צאָן אױף יענער זײַט
זאָל
נעמען פֿאַלן, זיך בײגן, (װי אַ שלעכט געװיסן)
ס׳װאָלט
זיך פֿאָדערשטער צאָן אַרױסגעריסן
און
אַ פֿינצטער לאָך געמאַכט דער אײביקײט.
װאַרפֿט מען לאַנגזאַם האַרץ װי פּאַסן האָניק
און
שטיקער ערד, װי לעקאַך, אױף דער װאָג, --
טאָ
װי קען אַ מענטש אַ גאַנצן טאָג
גאָרנישט
טאָן, חוץ תפֿילה טוענדיק?
VII
און
אפֿרים גאָלדברוך ענטפֿערט׃
-- -- -- -- -- -- -- -- -- --
--
-- -- -- -- -- -- -
